लोक भावना

हा लोक स्वयंभू, अनादि-अनंत आणि पुरुषाकृती आहे. तो अधोलोक (सात नरकभूमी), मध्यलोक (असंख्य द्वीप-समुद्रांसह मनुष्य-तिर्यंचांचे निवासस्थान) आणि ऊर्ध्वलोक (सोळा स्वर्ग व सिद्धशिला) अशा तीन भागांत विभागलेला आहे. लोकाच्या बाहेर अनंत अलोकाकाश आहे, जेथे कोणतेही द्रव्य नाही. या विशाल लोकरचनेत जीव अनादिकालापासून विविध गतींत भ्रमण करत आला आहे. लोकस्वरूपाचे हे चिंतन जीवाला आपल्या अत्यल्प व क्षणभंगुर अस्तित्वाची जाणीव करून देते व अहंकार गळून पडण्यास मदत करते.

लोकाचे स्वरूप: अनंत आकाशाच्या मध्यभागी असलेला, सहा द्रव्यांनी भरलेला भाग म्हणजे लोक; त्याबाहेर केवळ आकाश असलेला भाग अलोक. लोक चौदा राजू उंच असून त्याचा आकार कंबरेवर हात ठेवून उभ्या असलेल्या पुरुषासारखा आहे. तो अनादि-अनंत आहे — कोणी निर्माण केलेला नाही आणि कोणी नष्ट करणार नाही.

तीन लोक: खाली अधोलोक (सात नरक), मध्ये मध्यलोक (जंबूद्वीपादी असंख्य द्वीप-समुद्र, जेथे मनुष्य राहतात) आणि वर ऊर्ध्वलोक (स्वर्ग). लोकाच्या अग्रभागी सिद्धशिला आहे, जेथे अनंत सिद्ध भगवंत विराजमान आहेत.

चिंतन कसे करावे: "या संपूर्ण लोकात असा एकही प्रदेश नाही जिथे मी अनंत वेळा जन्मलो-मेलो नाही. तरी हा लोक माझे घर नाही; माझे खरे स्थान लोकाग्रावरील सिद्धालय आहे."

फल: जगाच्या विशालतेसमोर अहंकार गळून पडतो, तत्त्वज्ञान दृढ होते (हे धर्मध्यानाच्या संस्थानविचय प्रकाराशी संबंधित आहे) आणि लोकाग्री जाण्याची — मोक्षाची — प्रेरणा मिळते.

लोकाकाशेऽवगाहः॥५.१२॥ सर्व द्रव्यांचे अवगाहन (राहणे) लोकाकाशात आहे.

जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम्॥७.१२॥ संवेग आणि वैराग्यासाठी जगाच्या व शरीराच्या स्वभावाचे चिंतन करावे.

चौदह राजु उतंग नभ, लोक पुरुष संठान। तामें जीव अनादि तें, भरमत हैं बिन ज्ञान॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)