बोधिदुर्लभ भावना

एकेंद्रिय ते पंचेंद्रिय संज्ञी पर्याप्त मनुष्यजन्म मिळणे, त्यातही उत्तम देश व उत्तम कुल लाभणे, निरोगी शरीर व इंद्रियांची पूर्णता असणे, दीर्घायुष्य व श्रेष्ठ बुद्धी लाभणे, आणि यानंतरही सम्यक् धर्माचे श्रवण करणे, तो ग्रहण करणे, श्रद्धा ठेवणे व आचरणात आणणे — या सर्व गोष्टी क्रमशः अधिकाधिक दुर्लभ होत जातात. कदाचित हे सर्व योगायोगाने (काकतालीय न्यायाने) प्राप्त झाले, तरीही सम्यक् दर्शन-ज्ञान-चारित्र्यरूप रत्नत्रयाच्या व त्यातून मिळणार्या शुद्धात्मानुभूतीची प्राप्ती अत्यंत दुर्लभ आहे. या दुर्लभतेचे भान ठेवून मिळालेल्या मनुष्यजन्माचा व धर्मश्रवणाच्या संधीचा सदुपयोग करावा.

बोधी म्हणजे काय: बोधी म्हणजे रत्नत्रय — सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र (तत्त्वार्थसूत्र १.१). धन, राज्य, स्वर्गसुख हे सर्व जीवाला अनंत वेळा मिळाले, पण यथार्थ ज्ञान व श्रद्धा अत्यंत दुर्लभ आहे.

दुर्लभतेची पायरी: अनादी काळापासून जीव निगोदात राहिला. तेथून बाहेर पडून पृथ्वी, जल इत्यादी स्थावर, मग त्रस, पंचेंद्रिय, संज्ञी (मनसहित) होणे दुर्लभ; त्यातही मनुष्यजन्म, आर्यक्षेत्र, उत्तम कुल, निरोगी शरीर, दीर्घायू, सद्बुद्धी, जिनवाणीचे श्रवण, त्यावर श्रद्धा आणि संयम — प्रत्येक पायरी आधीच्यापेक्षा अधिक दुर्लभ आहे.

दृष्टांत: समुद्रात पडलेले रत्न पुन्हा मिळणे जसे कठीण, तसे एकदा हातातून गेलेला मनुष्यभव आणि बोधी पुन्हा मिळणे अत्यंत कठीण आहे.

फल: मिळालेल्या मनुष्यजन्माचे मूल्य कळते, प्रमाद सुटतो आणि आजच धर्माचरण सुरू करण्याची तीव्र प्रेरणा मिळते.

अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्याततत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः॥९.७॥ अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, लोक, बोधिदुर्लभ आणि धर्मस्वाख्याततत्त्व — यांचे वारंवार चिंतन करणे म्हणजे अनुप्रेक्षा.

स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः॥९.२॥ गुप्ती, समिती, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि चारित्र यांनी संवर होतो — म्हणजे अनुप्रेक्षा हे स्वतः कर्म रोखण्याचे साधन आहे.

अद्धुवमसरणमेगत्तमण्णसंसारलोगमसुइत्तं। आसवसंवरणिज्जर धम्मं बोधिं च चिंतेज्ज॥२॥ आचार्य कुन्दकुन्दांनी बारस अणुवेक्खेत अध्रुव, अशरण, एकत्व, अन्यत्व, संसार, लोक, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, धर्म आणि बोधी यांचे चिंतन करण्यास सांगितले आहे.

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः॥१.१॥ सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र मिळून मोक्षमार्ग आहे — हेच रत्नत्रय म्हणजे बोधी.

धन कन कंचन राज सुख, सबहि सुलभ कर जान। दुर्लभ है संसार में, एक जथारथ ज्ञान॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)