निर्जरा भावना

कर्म दोन प्रकारे झडतात — सविपाक निर्जरा (कर्म आपला काळ पूर्ण होऊन स्वाभाविकपणे उदयास येऊन गळणे) आणि अविपाक निर्जरा (बारा प्रकारच्या तपाद्वारे कर्मांना वेळेपूर्वीच उदयास आणून क्षय करणे). अनशन, ऊनोदर, वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, कायक्लेश, विविक्तशय्यासन या बाह्य तपांसह प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्त्य, स्वाध्याय, व्युत्सर्ग आणि ध्यान या सहा अंतरंग तपांनी निर्जरा साधली जाते. जुने कर्म झडत जाऊन आत्मा उत्तरोत्तर विशुद्ध होत जातो, या प्रक्रियेचे चिंतन साधकाला तपाच्या मार्गावर उत्साहित करते.

निर्जरा म्हणजे काय: आत्म्याला आधी बांधलेल्या कर्मांचे अंशतः झडून जाणे म्हणजे निर्जरा. ती दोन प्रकारची — सविपाक (कर्म आपले फळ देऊन आपोआप झडणे, जी सर्व जीवांना होते पण नवीन बंधही चालूच राहतो) आणि अविपाक (तपाने, फळ देण्यापूर्वीच कर्म नष्ट करणे, जी मोक्षमार्गात उपयोगी आहे).

तपाचे बारा प्रकार: तपाने निर्जरा होते (तत्त्वार्थसूत्र ९.३). अनशन, ऊनोदर, वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, विविक्त शय्यासन आणि कायक्लेश हे सहा बाह्य तप (९.१९), तर प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्त्य, स्वाध्याय, व्युत्सर्ग आणि ध्यान हे सहा अंतरंग तप आहेत (९.२०).

दृष्टांत: नावेची छिद्रे बुजवल्यावर (संवर) आत आधीच शिरलेले पाणी बाहेर उपसावे लागते — तीच निर्जरा. ज्ञानाच्या दिव्यात तपाचे तेल भरून घरात लपलेले जुने कर्मरूपी चोर शोधून काढावे लागतात.

फल: जुनी कर्मे झडतात, आत्म्याची शुद्धी वाढते, आणि संवर व निर्जरा पूर्ण झाल्यावर मोक्ष प्राप्त होतो.

अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्याततत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः॥९.७॥ अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, लोक, बोधिदुर्लभ आणि धर्मस्वाख्याततत्त्व — यांचे वारंवार चिंतन करणे म्हणजे अनुप्रेक्षा.

स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः॥९.२॥ गुप्ती, समिती, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि चारित्र यांनी संवर होतो — म्हणजे अनुप्रेक्षा हे स्वतः कर्म रोखण्याचे साधन आहे.

अद्धुवमसरणमेगत्तमण्णसंसारलोगमसुइत्तं। आसवसंवरणिज्जर धम्मं बोधिं च चिंतेज्ज॥२॥ आचार्य कुन्दकुन्दांनी बारस अणुवेक्खेत अध्रुव, अशरण, एकत्व, अन्यत्व, संसार, लोक, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, धर्म आणि बोधी यांचे चिंतन करण्यास सांगितले आहे.

तपसा निर्जरा च॥९.३॥ तपाने संवर तसेच निर्जराही होते.

अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः॥९.१९॥ अनशन, ऊनोदर, वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, विविक्त शय्यासन आणि कायक्लेश हे सहा बाह्य तप आहेत.

ज्ञान दीप तप तेल भर, घर शोधें भ्रम छोर। या विध बिन निकसे नहीं, पैठे पूरब चोर॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)