संवर भावना

आस्रवाच्या विरुद्ध दिशेने कार्य करणारे तत्त्व म्हणजे संवर होय — मन-वचन-कायेचे संयमन (गुप्ती), यत्नपूर्वक आचरण (समिती), दहा प्रकारचा उत्तम धर्म, बारा अनुप्रेक्षा, बावीस परीषहांवर विजय आणि पाच प्रकारचे चारित्र्य या साधनांनी नवीन कर्मबंध रोखला जातो. जसे बांधाने पाण्याचा प्रवाह अडवला जातो, तसे संवराने कर्माश्रवाचा प्रवाह थांबतो. संवराच्या या शुद्ध, आत्मस्थिरतारूप गुणांचे वारंवार चिंतन केल्याने साधकाची संवरभावना दृढ होते व तो मोक्षमार्गाकडे अग्रेसर होतो.

संवर म्हणजे काय: आस्रवाला रोखणे म्हणजे संवर (तत्त्वार्थसूत्र ९.१). तो गुप्ती, समिती, दशधर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि चारित्र यांनी होतो (९.२; द्रव्यसंग्रह ३५). लक्षात घ्या — अनुप्रेक्षा स्वतःच संवराचे एक साधन आहे; म्हणजे बारा भावनांचे चिंतन करतानाच कर्मांचे येणे थांबू लागते.

दृष्टांत: नावेची छिद्रे बुजवली की नवे पाणी आत येणे थांबते. सद्गुरूंनी मोहनिद्रेतून जागे केल्यावर कर्मरूपी चोरांचे येणे थांबते.

चिंतन कसे करावे: "ज्या दारांनी कर्म येतात ती दारे मी ओळखली आहेत. आता मनाचे संयम (गुप्ती), सावध आचरण (समिती) आणि क्षमादी धर्माने ती बंद करायची आहेत."

फल: नवीन कर्मबंध कमी होतो, मन शांत व स्थिर होते आणि साधना खऱ्या अर्थाने मोक्षमार्गाकडे वळते. संवराशिवाय केलेली निर्जरा पुरेशी ठरत नाही.

स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः॥९.२॥ गुप्ती, समिती, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि चारित्र यांनी संवर होतो — म्हणजे अनुप्रेक्षा हे स्वतः कर्म रोखण्याचे साधन आहे.

वदसमिदीगुत्तीओ धम्माणुपेहा परीसहजओ य। चारित्तं बहुभेया णायव्वा भावसंवरविसेसा॥३५॥ व्रत, समिती, गुप्ती, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि अनेक प्रकारचे चारित्र हे भावसंवराचे भेद जाणावेत.

सतगुरु देय जगाय, मोह नींद जब उपशमै। तब कछु बनहिं उपाय, कर्म चोर आवत रुकें॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)