आस्रव भावना

मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, कषाय आणि योग ही आस्रवाची पाच मुख्य कारणे आहेत. विषयांकडे आकृष्ट होणार्‍या इंद्रियांमुळे, क्रोध-मान-माया-लोभरूप कषायांमुळे आणि व्रतरहित आचरणामुळे नवीन कर्मांचा सतत ओघ आत्म्याकडे येत असतो. शुभ योगामुळे पुण्यबंध व अशुभ योगामुळे पापबंध होतो, तरीही दोन्ही संसारवृद्धीस कारणीभूत असल्याने हेय आहेत. या आस्रवाच्या विकारी, संयोगजन्य स्वरूपाचे भान ठेवल्याने जीव त्यापासून सावध राहून संवराकडे वळतो.

आस्रव म्हणजे काय: मन, वचन, कायेच्या क्रियेने (योग) आत्म्यात कर्मपुद्गलांचे येणे म्हणजे आस्रव (तत्त्वार्थसूत्र ६.१-२). मिथ्यात्व, अविरती, प्रमाद, कषाय आणि योग ही त्याची मूळ कारणे आहेत (८.१). शुभ भावांनी पुण्याचा आणि अशुभ भावांनी पापाचा आस्रव होतो — पण दोन्ही संसारातच ठेवतात.

दृष्टांत: छिद्र पडलेल्या नावेत जसे हळूहळू पाणी शिरते आणि ती बुडते, तसे राग-द्वेषरूपी छिद्रांमधून कर्म आत्म्यात येतात आणि जीव संसारसागरात बुडतो. मोहनिद्रेत झोपलेल्या जीवाचे सर्वस्व कर्मरूपी चोर लुटतात, आणि त्याला याची जाणीवही नसते.

चिंतन कसे करावे: "माझ्या कोणत्या विचाराने, शब्दाने, कृतीने आत्ता कर्म येत आहे? हा राग, हा राग-द्वेष माझा स्वभाव नाही — हा आस्रवाचा दरवाजा आहे."

फल: स्वतःच्या भावांकडे जागरूकता वाढते, कषायांचे दुष्परिणाम स्पष्ट दिसतात आणि कर्म रोखण्याची (संवराची) इच्छा निर्माण होते.

कायवाङ्मनःकर्म योगः॥६.१॥ स आस्रवः॥६.२॥ काया, वचन आणि मन यांची क्रिया म्हणजे योग; तोच आस्रव आहे.

मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः॥८.१॥ मिथ्यादर्शन, अविरती, प्रमाद, कषाय आणि योग ही कर्मबंधाची कारणे आहेत.

मोह नींद के जोर, जगवासी घूमें सदा। कर्म चोर चहुं ओर, सरवस लूटें सुध नहीं॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)