संसार भावना

मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, कषाय आणि योग या कारणांमुळे जीव एका शरीरातून दुसर्या शरीरात, एका भवातून दुसर्या भवात सतत भ्रमण करत राहतो. हे भ्रमण नरक, तिर्यंच, मनुष्य आणि देव अशा चारही गतींमध्ये अनंत वेळा घडले असून प्रत्येक वेळी जन्म-मृत्यू-वियोगाचे दुःख जीवाला भोगावे लागले आहे. आई-वडिल, भाऊ-बहीण, पती-पत्नी हे नातेसंबंध देखील कर्मसंयोगानेच निर्माण होतात व नष्ट होतात. या संसारभ्रमणाचे यथार्थ स्वरूप ओळखून त्यापासून विरक्त होणे, हाच या अनुप्रेक्षेचा हेतू आहे.

संसाराचे स्वरूप: संसार म्हणजे "संसरण" — कर्माच्या बंधनामुळे जीवाचे चार गतींमध्ये (नरक, तिर्यंच, मनुष्य, देव) सतत भ्रमण. आचार्यांनी हे भ्रमण पाच परावर्तनांनी (द्रव्य, क्षेत्र, काल, भव आणि भाव परावर्तन) समजावले आहे — जीवाने लोकातील प्रत्येक पुद्गल, प्रत्येक प्रदेश, प्रत्येक काळ आणि प्रत्येक भव अनंत वेळा अनुभवला आहे.

चारही गतींमध्ये दुःख: नरकात असह्य वेदना, तिर्यंचात पराधीनता व भूक, मनुष्यात इष्टवियोग, अनिष्टसंयोग, रोग व वार्धक्य, आणि देवगतीतही ईर्ष्या व आयुष्य संपण्याचे दुःख आहे. गरीब धनाविना दुःखी, तर श्रीमंत तृष्णेमुळे दुःखी — संसारात कोठेही पूर्ण सुख नाही.

चिंतन कसे करावे: "मी हा जन्म पहिल्यांदा घेतलेला नाही; अनंत वेळा राजा झालो, अनंत वेळा कीटक झालो. तरी समाधान मिळाले नाही. आता मनुष्यजन्म मिळाला आहे, तर या चक्रातून सुटण्याचा मार्ग शोधायचा."

फल: संसाराबद्दलची भ्रामक ओढ कमी होते, संवेग (मोक्षाची तीव्र इच्छा) जागृत होतो आणि संसार परिभ्रमणाचे मूळ कारण — मिथ्यात्व व कषाय — दूर करण्याची प्रेरणा मिळते.

संसारिणो मुक्ताश्च॥२.१०॥ जीव दोन प्रकारचे — संसारी आणि मुक्त.

दाम बिना निर्धन दुखी, तृष्णा वश धनवान। कहूं न सुख संसार में, सब जग देख्यो छान॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)