चारित्र मोहनीय कर्म

मोहनीय कर्म मदिरेसारखे आहे: जसा मद्यपी भान हरपून बसतो, तसा मोहनीयच्या उदयाने जीव स्वतःचे खरे हित विसरतो. मोहनीय कर्माचे दोन भेद आहेत. दर्शन मोहनीय श्रद्धा बिघडवते, तर चारित्र मोहनीय आचरण बिघडवते. म्हणूनच सम्यग्दर्शन झाल्यानंतरही, म्हणजे "काय योग्य" हे कळल्यानंतरही, जीव लगेच व्रत, संयम आणि वीतरागता धारण करू शकत नाही. त्याला अडवणारे कर्म म्हणजे चारित्र मोहनीय.

चारित्र मोहनीयचे २५ भेद: तत्त्वार्थसूत्र ८.९ नुसार चारित्र मोहनीयचे दोन मुख्य गट आहेत: कषाय वेदनीय (१६ भेद) आणि अकषाय म्हणजे नोकषाय वेदनीय (९ भेद).

दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः॥ तत्त्वार्थसूत्र  ८.९॥

• १६ कषाय: क्रोध, मान, माया आणि लोभ हे चार कषाय, आणि त्यांपैकी प्रत्येकाचे अनंतानुबंधी, अप्रत्याख्यानावरण, प्रत्याख्यानावरण व संज्वलन असे चार स्तर (४ × ४ = १६).
• ९ नोकषाय: हास्य, रति, अरति, शोक, भय, जुगुप्सा, स्त्रीवेद, पुरुषवेद आणि नपुंसकवेद.

दर्शन मोहनीयचे ३ आणि चारित्र मोहनीयचे २५ मिळून मोहनीय कर्माच्या २८ प्रकृती होतात.

कषायांचे चार स्तर कोणता गुण रोखतात?

आस्रवाचे कारण: 

        कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य॥ तत्त्वार्थसूत्र ६.१४

कषायांच्या उदयाने होणारे तीव्र परिणाम हे चारित्र मोहनीयच्या आस्रवाचे कारण आहे. स्वतः तीव्र क्रोधादी करणे, इतरांच्या मनात कषाय भडकवणे, व्रती-तपस्वींची निंदा करणे, धर्मकार्यात विघ्न आणणे यांसारख्या प्रवृत्तींनी हे कर्म बांधले जाते.

उदयाचा परिणाम 

        चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः॥९.१५॥

चारित्र मोहनीयाच्या उदयामुळे नाग्न्य, अरति, स्त्री, निषद्या, आक्रोश, याचना आणि सत्कार-पुरस्कार हे सात परीषह होतात.

नाश कसा होतो: चारित्र मोहनीयचा पूर्ण क्षय क्षपक श्रेणीत होतो. नवव्या (अनिवृत्तिकरण) गुणस्थानात नोकषाय आणि बहुतेक कषाय नष्ट होतात, आणि दहाव्या (सूक्ष्मसांपराय) गुणस्थानात उरलेला सूक्ष्म लोभही नष्ट होतो. त्यानंतर बाराव्या (क्षीणमोह) गुणस्थानात आत्मा पूर्ण वीतराग होतो. उपशम श्रेणीने हे कर्म केवळ दाबले गेले, तर जीव अकराव्या (उपशांतमोह) गुणस्थानापर्यंत जाऊन पुन्हा खाली येतो.

व्यवहारातील उपाय: दशलक्षण धर्मातील उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव आणि शौच हे अनुक्रमे क्रोध, मान, माया आणि लोभ यांचे थेट प्रतिपक्ष आहेत. तसेच व्रते, समिती-गुप्ती, स्वाध्याय, बारा भावनांचे चिंतन आणि "मी शरीरापासून भिन्न ज्ञायक आत्मा आहे" हे भेदज्ञान यांनी कषाय हळूहळू मंद होतात.

कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥६.१४॥

दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः ॥८.९॥

चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः॥९.१५॥

सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः॥९.४५॥

मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम्॥१०.१॥

केवलणाणावरणं, दंसणछक्कं कसायबारसयं। मिच्छं च सव्वघादी, सम्मामिच्छं अबंधम्मि॥३९॥

णाणावरणचउक्कं, तिदंसणं सम्मगं च संजलणं। णव णोकसाय विग्घं, छव्वीसा देसघादीओ॥४०॥

पढमादिया कसाया, सम्मत्तं देससयलचारित्तं। जहखादं घादंति य, गुणणामा होंति सेसावि॥४५॥