निःकांक्षित अंग

इंद्रियजन्य सांसारिक सुखाची इच्छा न ठेवणे, कषायभावाची रुची न ठेवणे.

अर्थ: कर्माधीन, नश्वर, दुःखांनी व्यापलेल्या व पापाचे कारण असलेल्या सांसारिक सुखांत अनास्था (अरुची) ठेवून श्रद्धान करणे म्हणजे निःकांक्षित अंग.

स्थान: सम्यग्दर्शनाच्या आठ अंगांपैकी दुसरे अंग. ज्याप्रमाणे एका अक्षराने कमी असलेला मंत्र विषाची वेदना दूर करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे अंगहीन सम्यग्दर्शन संसाराची परंपरा नष्ट करण्यास समर्थ नाही (रत्नकरण्ड श्रावकाचार, श्लोक २१).

विरुद्ध दोष: कांक्षा (इहलोक-परलोकातील भोगांची इच्छा, एकांतवादी मतांची आकांक्षा).

प्रसिद्ध उदाहरण (परंपरागत): अनंतमती - अनेक संकटांत सापडूनही शीलव्रतावर दृढ राहिलेली व भोगांची आकांक्षा न करणारी श्राविका म्हणून कथाकोशांत प्रसिद्ध.

आठ अंगांचा सारांश:

कर्मपरवशे सान्ते दुःखैरन्तरितोदये। पापबीजे सुखेऽनास्था श्रद्धानाकाङ्क्षणा स्मृता॥१२॥ कर्माधीन, नश्वर, दुःखांनी व्यापलेल्या व पापाचे कारण असलेल्या सांसारिक सुखांत अनास्था (अरुची) ठेवून श्रद्धान करणे म्हणजे निःकांक्षित अंग.

तावदञ्जनचौरोऽङ्गे ततोऽनन्तमतिः स्मृता। उद्दायनस्तृतीयेऽपि तुरीये रेवती मता॥१९॥ आठ अंगांत प्रसिद्ध झालेल्यांची नावे क्रमाने सांगितली आहेत (श्लोक १९-२०); यातील दुसरे अंग - अनंतमती.