निर्विचिकित्सा अंग

कोणत्याही पदार्थाची विचिकित्सा (जुगुप्सा, किळस) न करणे. रोगी-दुःखी जीवाविषयी किळस न बाळगणे. प्रत्येक वस्तु आपापल्या स्वभावात स्थिर, सुंदर असते.

अर्थ: स्वभावाने अपवित्र, परंतु रत्नत्रयाने पवित्र झालेल्या (साधूंच्या) शरीराविषयी ग्लानी न बाळगता त्यांच्या गुणांवर प्रेम करणे म्हणजे निर्विचिकित्सा अंग.

स्थान: सम्यग्दर्शनाच्या आठ अंगांपैकी तिसरे अंग. ज्याप्रमाणे एका अक्षराने कमी असलेला मंत्र विषाची वेदना दूर करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे अंगहीन सम्यग्दर्शन संसाराची परंपरा नष्ट करण्यास समर्थ नाही (रत्नकरण्ड श्रावकाचार, श्लोक २१).

विरुद्ध दोष: विचिकित्सा (साधूंच्या मलिन शरीराविषयी किंवा रोगादिंविषयी ग्लानी/घृणा).

प्रसिद्ध उदाहरण (परंपरागत): उद्दायन राजा - रोगग्रस्त मुनींच्या सेवेत ग्लानी न बाळगणारा राजा; देवाने घेतलेल्या परीक्षेचे कथानक कथाकोशांत आढळते.

आठ अंगांचा सारांश:

स्वभावतोऽशुचौ काये रत्नत्रयपवित्रिते। निर्जुगुप्सा गुणप्रीतिर्मता निर्विचिकित्सिता॥१३॥ स्वभावाने अपवित्र, परंतु रत्नत्रयाने पवित्र झालेल्या (साधूंच्या) शरीराविषयी ग्लानी न बाळगता त्यांच्या गुणांवर प्रेम करणे म्हणजे निर्विचिकित्सा अंग.

तावदञ्जनचौरोऽङ्गे ततोऽनन्तमतिः स्मृता। उद्दायनस्तृतीयेऽपि तुरीये रेवती मता॥१९॥ आठ अंगांत प्रसिद्ध झालेल्यांची नावे क्रमाने सांगितली आहेत (श्लोक १९-२०); यातील तिसरे अंग - उद्दायन राजा.