तीर्थंकर
- धर्मतीर्थाची स्थापना: तीर्थंकर साधू, साध्वी, श्रावक आणि श्राविका या चतुर्विध संघाची स्थापना करतात.
- पंचकल्याणक: प्रत्येक तीर्थंकराच्या आयुष्यात ५ अलौकिक घटना घडतात—गर्भ, जन्म, तप, केवलज्ञान (सर्वज्ञता) आणि मोक्ष (मुक्ती).
- अरिहंत पद: तीर्थंकर हे चार घाती कर्मांचा (ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय, अंतराय) पूर्ण नाश करून सर्वज्ञ बनतात.
- ईश्वर किंवा अवतार नसतात: जैन धर्मात तीर्थंकर हे जगाचे निर्माते किंवा अवतार मानले जात नाहीत; ते स्वतःच्या पुरुषार्थाने आणि तपाने परमपद प्राप्त केलेले महान आत्मा असतात.
- संख्या: प्रत्येक अवसर्पिणी आणि उत्सर्पिणी कालचक्रात २४ तीर्थंकर जन्म घेतात
- पहिले तीर्थंकर: भगवान वृषभनाथ (आदिनाथ) – ज्यांनी या युगाच्या सुरुवातीला मानवाला संस्कृती आणि धर्माची शिकवण दिली.
- २३ वे तीर्थंकर: भगवान पर्वनाथ
- २४ वे (अंतिम) तीर्थंकर: भगवान महावीर स्वामी
हे ५ कल्याणक केवळ मानवांद्वारेच नव्हे, तर सौधर्म इंद्रासह सर्व स्वर्गलोकातील देवांद्वारे मोठ्या उत्साहाने आणि वैभवाने साजरे केले जातात. हे पंचकल्याणक खालीलप्रमाणे आहेत:
- या प्रसंगाच्या ६ महिने आधीपासून कुबेर देव तीर्थंकरांच्या जन्म नगरीत दररोज ३.५ कोटी रत्नांचा वर्षाव करतो.
- रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात तीर्थंकरांच्या मातेला १६ शुभ स्वप्ने पडतात, जे तीर्थंकर पुत्राच्या आगमनाचे प्रतीक असतात.
- ५६ कुमारी देवी (दिक्कुमारी) मातेची सेवा करण्यासाठी आणि गर्भाचे रक्षण करण्यासाठी स्वर्गातून येतात.
वैशिष्ट्ये:
- भगवंतांच्या जन्मासरशी तिन्ही लोकांमध्ये शांतता आणि आनंदाचा प्रकाश पसरतो.
- सौधर्म इंद्र आपल्या सैन्यासह आणि देवांसह पृथ्वीवर येतो आणि बालकाला सुमेरू पर्वतावर घेऊन जातो.
- सुमेरू पर्वतावर क्षीरसागराच्या अतिपवित्र जलाने १०८ कलशांनी बालकाचा 'जन्माभिषेक' केला जातो आणि इंद्राद्वारे भगवंतांचे नामकरण केले जाते.
वैशिष्ट्ये:
- लोकान्तिक देव स्वर्गातून येऊन भगवंतांच्या वैराग्याची प्रशंसा करतात.
- भगवंतांना पालखीत बसवून दीक्षा भूमीपर्यंत नेले जाते.
- भगवान स्वतःच्या हातांनी आपले सर्व वस्त्र आणि अलंकार त्यागतात, ५ मुष्टी केशलोच (हाताने केस उपटणे) करतात आणि पूर्ण नग्न दिगंबर मुनी दीक्षा धारण करून आत्मध्यानात लीन होतात.
वैशिष्ट्ये:
- भगवंतांना भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान एकाच वेळी स्पष्ट जाणवू लागते.
- कुबेर देव आकाशात 'समवशरण' (भव्य दिव्य धर्मसभा) ची रचना करतो.
- भगवंतांच्या शरीरातून 'दिव्यध्वनी' (अक्षरात्मक नसलेला नाद) सुटते, ज्याद्वारे अहिंसा, अपरिग्रह आणि आत्मधर्माचा उपदेश सर्व प्राण्यांपर्यंत पोहोचतो.
- केवलज्ञान प्राप्त झाल्यावर तीर्थंकरांचे शरीर सामान्य 'औदारिक' न राहता 'परम औदारिक' बनते. यात हाडे, रक्त, मांस किंवा अशुद्धी नसते. ते स्फटिकासारखे अत्यंत शुद्ध, पवित्र आणि निस्तेज/अतुलनीय तेजस्वी असते. त्यांना आहाराची पण गरज नसते.
वैशिष्ट्ये:
- भगवान पूर्णपणे संसार चक्रातून मुक्त होऊन 'सिद्ध' (परमात्मा) बनतात.
- जेव्हा तीर्थंकरांचा आत्मा सर्व ८ ही कर्मांचा नाश करून ऊर्ध्वगतीने 'सिद्धशिलेकडे' गमन करतो, तेव्हा त्यांच्या पाठीमागे उरलेले परम औदारिक शरीर कापूर हवेत उडून जावा किंवा विजेचा प्रखर प्रकाश क्षणात नाहीसा व्हावा, तसे क्षणात अदृश्य/विलीन (कापूरवत नाहीसे) होते.
- कर्मांचा भार पूर्णपणे संपल्यामुळे शुद्ध आत्मा क्षणात लोकशिखरावर असलेल्या 'सिद्धशिलेवर' विराजमान होतो आणि अनंत सुख, अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन व अनंत वीर्य या ४ अनंत चतुष्टयांनी युक्त होऊन शाश्वत बनतो.
- इंद्र आणि सर्व देव भगवंतांच्या मोक्ष प्राप्तीचा आनंदोत्सव साजरा करतात.
गर्भ कल्याणकाच्या वेळी तीर्थंकरांच्या मातेला रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात १६ शुभ स्वप्ने पडतात
- ऐरावत हत्ती (सामर्थ्य आणि मोठेपणाचे प्रतीक)
- पांढरा बैल (धर्माचा विस्तार करण्याचे प्रतीक)
- सिंह (क्रूरतेवर विजय आणि शौर्याचे प्रतीक)
- लक्ष्मी देवी (वैभवाचे प्रतीक)
- दोन फुलांच्या माळा (सुगंधी यशाचे प्रतीक)
- पूर्ण चंद्र (जगाला शांतता देण्याचे प्रतीक)
- उगवता सूर्य (अज्ञानाचा अंधार दूर करण्याचे प्रतीक)
- दोन मासे (आनंद आणि समृद्धीचे प्रतीक)
- दोन सुवर्ण कलश (अमृत आणि मांगल्याचे प्रतीक)
- कमळाचे सरोवर (पवित्रता आणि निर्मळतेचे प्रतीक)
- उचळणारा समुद्र (गंभीरता आणि अथांग ज्ञानाचे प्रतीक)
- सुवर्ण सिंहासन (साम्राज्य आणि आदरणीय पदाचे प्रतीक)
- देवविमान (स्वर्गीय गुणांचे प्रतीक)
- नागेंद्राचे भवन / धरणेंद्र निवास (सुरक्षितता आणि उच्च कुळाचे प्रतीक)
- रत्नांची रास (गुणांच्या संपत्तीचे प्रतीक)
- निर्धूम अग्नी (धूर नसलेला अग्नी) (सर्व कर्मांचे दहन करून मोक्ष मिळवण्याचे प्रतीक)
तीर्थंकरांना जन्माचे १०, केवलज्ञानाचे १०, देवकृत १४ अतिशय, ८ प्रातिहार्य आणि 4 अनंत चतुष्टय असतात :
- जन्म अतिशय (१०): हे १० अतिशय भगवंतांच्या जन्मापासूनच त्यांच्या शरीरात जन्मजात असतात:
- अतिशय रूप: अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी शरीर.
- सुगंधित शरीर: शरीराला कोणताही दुर्गंध नसणे, शरीर नेहमी सुगंधी असणे.
- मलमूत्ररहित शरीर: शरीरामध्ये घाम, थुंकी, मलमूत्र इत्यादी अशुद्धी निर्माण न होणे.
- हितमित प्रिय वचन: सर्वांना आनंद देणारी आणि हितकारक वाणी असणे.
- अतुल्य बल: अनंत शारीरिक सामर्थ्य असणे.
- पांढरे रक्त: शरीरातील रक्ताचा रंग दुधासारखा शुभ्र-पांढरा असणे.
- समचतुरस्त्र संस्थान: शरिराची घडण (बांधा) सर्व बाजूने अत्यंत प्रमाणबद्ध असणे.
- वज्रवृषभनाराच संहनन: शरिराची हाडे आणि सांधे वज्रासारखे (अत्यंत मजबूत) असणे.
- १००८ लक्षणे: शरीरावर १००८ शुभ चिन्हे (उदा. तळपायावर चक्र, पद्मासन, वृषभ इत्यादी) असणे.
- सुंदर अनुपम कांती: शरीराचे तेज चंद्र आणि सूर्यापेक्षाही अधिक सौम्य व तेजस्वी असणे.
- केवलज्ञान अतिशय (१० अतिशय): केवलज्ञान प्राप्त होताच भगवंतांच्या प्रभावक्षेत्रात हे १० अतिशय आपोआप प्रकट होतात:
- दुर्भिक्ष न पडणे: भगवंतांच्या आजूबाजूला शंभर योजनांपर्यंत (अंदाजे ४०० ते ८०० किमी) दुष्काळ, महामारी किंवा रोगाचा प्रादुर्भाव न होणे.
- अंतरिक्षात गमन: भगवंतांचे पाय जमिनीला न टेकता ते जमिनीपासून ४ बोटे वर अंतराळात चालतात/विराजमान होतात.
- चतुर्मुख दर्शन: भगवंतांचे मुख एकाच बाजूला असले तरी समवशरणात बसलेल्या चारही दिशांच्या भक्तांना ते आपल्याकडेच पाहत आहेत असा अनुभव येतो.
- दया भाव (अहिंसा): भगवंतांच्या उपस्थितीत प्राण्यांमधील जन्मजात वैराचा नाश होतो (उदा. सिंह आणि गाय एकाच पात्रात पाणी पितात).
- उपसर्ग/विघ्न नसणे: भगवंतांच्या ठिकाणी कोणताही दैवी, मानवी किंवा नैसर्गिक उपद्रव/संकट येऊ शकत नाही.
- निराहारत्व: केवलज्ञानानंतर भगवंतांना कवल आहाराची (अन्न-पाण्याची) गरज राहत नाही (त्यांच्या शरीराला केवलज्ञान-वर्गणांद्वारे ऊर्जा मिळते).
- सर्व विद्यांचे स्वामित्व: विश्वातील सर्व विद्या आणि ज्ञानाचे ते आपोआप स्वामी बनतात.
- नखे व केस न वाढणे: केवलज्ञानानंतर भगवंतांची नखे आणि डोक्याचे केस वाढत नाहीत.
- अनिमिष नेत्र (डोळ्यांची पापणी न लवणे): भगवंतांचे डोळे नेहमी स्थिर असतात, पापण्या लवल्या जात नाहीत.
- सावली न पडणे: भगवंतांच्या शरीराची कोणतीही सावली (छाया) पडत नाही.
- देवकृत अतिशय (१४ अतिशय): भगवंतांच्या केवलज्ञानाचा आनंदोत्सव साजरा करण्यासाठी सौधर्म इंद्राच्या आज्ञेने देवलोकातील देवांद्वारे हे १४ अतिशय केले जातात:
- सर्व भाषांमध्ये सुबोधता: भगवंतांची वाणी सर्व जीवांसाठी आपापल्या भाषेत रूपांतरित होणे.
- सदा फल-पुष्प समृद्धी: ऋतू नसतानाही झाडांना फुले व फळे येणे.
- दर्पणासारखी भूमी: आसपासची जमीन आरशासारखी स्वच्छ व मोत्यांसारखी चमकणे.
- काटे खाली होणे: मार्गातील झाडांचे काटे जमिनीच्या दिशेने खाली होणे.
- मंद सुगंधित वारा: उष्णता दूर करणारा मंद आणि सुगंधी वारा वाहणे.
- सुगंधित जलाचा वर्षाव: देवांद्वारे गंधोदकाचा (सुगंधी पाण्याचा) वर्षाव होणे.
- धान्याची समृद्धी: भूमीत धान्याची विपुलता होणे.
- अत्यंत प्रसन्न वातावरण: आकाशात ढग नसणे आणि वातावरण अत्यंत आल्हाददायक होणे.
- गंधोदक वृष्टी: आकाशातून देव निर्मित सुगंधी द्रव्याचा पाऊस पडणे.
- भूमी निष्कंटक होणे: भूमीवरून दगड-धोंडे आपोआप दूर होणे.
- आनंदाचा जयजयकार: आकाशात देवांद्वारे 'जय जयकार' आणि मंगल ध्वनी होणे.
- धर्मचक्र पुढे चालणे: भगवंतांच्या पुढे-पुढे आकाशात दिव्य धर्मचक्र चालणे.
- अष्टमंगल द्रव्यांची उपस्थिती: समवशरणात ८ मंगल द्रव्ये (कलश, दर्पण इत्यादी) उपस्थित असणे.
- चतुरांगुल अंतरिक्षात गमन: भगवंतांचे पाय नेहमी ४ बोटे वर असणे.
- ८ प्रातिहार्य: केवलज्ञान झाल्यानंतर देवांद्वारे भगवंतांच्या सेवेत आणि सन्मानासाठी समवशरणात ८ विशेष दिव्य वैभव उपस्थित केले जातात, ज्यांना 'प्रातिहार्य' म्हणतात:
- अशोक वृक्ष: भगवंतांमागे असणारा विशाल वृक्ष.
- पुष्पवृष्टी: सुगंधित फुलांचा वर्षाव.
- दिव्यध्वनी: भगवंतांचा अक्षरात्मक नसलेला नाद.
- चामर: ६४ चामर ढाळणे.
- सिंहासन: स्फटिक मणींचे सिंहासन.
- भामंडल: तेजोमय ओरा वलय.
- दुंदुभी: आकाशातील वाद्यांचा नाद.
- छत्रत्रय: तिन्ही लोकांचे स्वामी दर्शवणारे ३ छत्र.
- अनंत चतुष्टय: जेव्हा तीर्थंकरांना (किंवा कोणत्याही केवलज्ञानी जीवाला) चार घातिया कर्मांचा (ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय आणि अन्तराय) पूर्णपणे क्षय होऊन केवलज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्यांच्या आत्म्यामध्ये चार अत्यंत अलौकिक आणि अनंत शक्ती प्रकट होतात. या चार सर्वोच्च आत्मिक गुणांना 'अनंत चतुष्टय' असे म्हणतात. जेव्हा तीर्थंकर उरलेल्या चार अघातिया कर्मांचाही नाश करून मोक्षाला जातात, तेव्हा ते 'सिद्ध परमात्मा' बनतात आणि त्यांच्यामध्ये अनंत चतुष्टयासह एकूण ८ मुख्य गुण पूर्णपणे प्रकट होतात.
कर्म क्षय: 'ज्ञानावरणीय' कर्माचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे हे प्रकट होते.
स्वरूप: या गुणाच्या प्रभावाने तीर्थंकरांना संपूर्ण विश्वातील (लोक आणि अलोक मधील) भूत, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील प्रत्येक सूक्ष्म आणि स्थूळ वस्तूचे सर्व पर्याय एकाच वेळी अत्यंत स्पष्ट जाणवू लागतात. त्यांच्या ज्ञानापासून जगातील कोणतीही गोष्ट लपून राहू शकत नाही.
अनंत दर्शन
कर्म क्षय: 'दर्शनावरणीय' कर्माचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे हे प्रकट होते.
स्वरूप: वस्तूची विशेष माहिती जाणण्यापूर्वी होणाऱ्या सामान्य अवबोधाला (ज्ञानाला) 'दर्शन' म्हणतात. अनंत दर्शनामुळे भगवंतांना विश्वातील सर्व द्रव्यांचे सामान्य रूप (सामान्य सत्ता) एकाच वेळी स्पष्ट दिसते.
अनंत सुख
कर्म क्षय: सर्व कर्मांमध्ये सर्वात प्रबळ असलेल्या 'मोहनीय' (ज्यामुळे राग, द्वेष, क्रोध, माया, मोह निर्माण होतो) कर्माचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे हे प्रकट होते.
स्वरूप: हे सुख कोणत्याही बाह्य भौतिक वस्तू किंवा विषयांवर अवलंबून नसते. हे संपूर्णपणे स्वाधीन, आकुलता-रहित (आकुलता मुक्त) आणि अखंड आत्मिक आनंद (आत्मानंद) असते. या सुखात कधीही बाधा येत नाही.
अनंत वीर्य
कर्म क्षय: 'अन्तराय' कर्माचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे हे प्रकट होते.
स्वरूप: 'वीर्य' म्हणजे आत्म्याची आत्मिक शक्ती किंवा सामर्थ्य. या गुणाच्या प्रकटीकरणामुळे तीर्थंकरांमध्ये अथांग आणि अनंत आत्मशक्ती निर्माण होते. याच अनंत वीर्याच्या बळावर ते अनंत काळपर्यंत कोणत्याही थकव्याशिवाय किंवा बाह्य आधाराशिवाय स्वतःच्या अनंत ज्ञान, दर्शन आणि सुखाचा अनुभव घेऊ शकतात.
महावीर (वर्धमान)
भगवान महावीर, मूळ नाव वर्धमान, हे चोवीसावे व वर्तमान अवसर्पिणी कालचक्रातील अंतिम तीर्थंकर आहेत. वयाच्या तिसाव्या वर्षी त्यांनी राजवैभवाचा त्याग करून दीक्षा घेतली आणि सुमारे साडेबारा वर्षांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर ऋजुकूला नदीच्या तीरावर त्यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले. त्यांनी जगाला आत्मबलाने जगण्याचा आणि विश्वातील सर्व जीवांवर दया करण्याचा संदेश दिला.
ऋषभनाथ (आदिनाथ)
भगवान वृषभनाथ (आदिनाथ) हे या अवसर्पिणी काळातील प्रथम तीर्थंकर आणि कर्मभूमीचे आद्य प्रवर्तक मानले जातात. अयोध्येत राजा नाभीराय आणि माता मरुदेवी यांच्या पोटी सुवर्णवर्णी व ५०० धनुष्य उंचीच्या कायकांतीसह जन्मलेल्या प्रभूंनी मानवी संस्कृतीच्या सुरुवातीला असि, मसि, कृषि, विद्या, वाणिज्य आणि शिल्प या सहा कलांसह ब्राह्मी (लिपी) व सुंदरी (गणित) या कन्यांद्वारे शिक्षणाची पायाभरणी केली.
अजितनाथ
दुसरे तीर्थंकर, अयोध्या नगरीत जन्म व पाचही कल्याणके अयोध्येतच झाली.
संभवनाथ
तिसरे तीर्थंकर, श्रावस्ती नगरीत जन्म.
अभिनंदननाथ
चौथे तीर्थंकर, अयोध्या नगरीत जन्म.
सुमतिनाथ
पाचवे तीर्थंकर, अयोध्या नगरीत जन्म.
पद्मप्रभ
सहावे तीर्थंकर, कौशांबी नगरीत जन्म.
सुपार्श्वनाथ
सुपार्श्वनाथ हे सातवे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा सुप्रतिष्ठ व माता पृथ्वीदेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे वाराणसी नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
चंद्रप्रभ
चंद्रप्रभ हे आठवे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा महासेन व माता लक्ष्मणादेवी होत्या. त्यांचा जन्म चंद्रपुरी नगरीत झाला. त्यांच्या शरीराची कांती चंद्राप्रमाणे धवल होती असे मानले जाते.
पुष्पदंत (सुविधिनाथ)
पुष्पदंत, ज्यांना सुविधिनाथ असेही म्हणतात, हे नववे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा सुग्रीव व माता रामादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे काकंदी नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
शीतलनाथ
शीतलनाथ हे दहावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा दृढरथ व माता सुनंदादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे भद्रपुर (भद्दिलपुर) नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
श्रेयांसनाथ
श्रेयांसनाथ हे अकरावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा विष्णुराज व माता विष्णुदेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे सिंहपुरी (सध्याचे सारनाथ, वाराणसीजवळ) व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
वासुपूज्य
भगवान वासुपूज्य हे बारावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा वसुपूज्य व माता जयादेवी होत्या. भगवान वासुपूज्य हे पंचकल्याणक एकाच पवित्र भूमीत (चंपापुरी) प्राप्त करणारे एकमेव तीर्थंकर मानले जातात
विमलनाथ
विमलनाथ हे तेरावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा कृतवर्मा व माता जयश्यामादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे कांपिल्यपुरव नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
अनंतनाथ
अनंतनाथ हे चौदावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा सिंहसेन व माता सुयशादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे अयोध्या येथे झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
धर्मनाथ
धर्मनाथ हे पंधरावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा भानु व माता सुव्रतादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे रत्नपुरी व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
शांतिनाथ
भगवान शांतिनाथ हे जैन परंपरेतील अत्यंत विशेष तीर्थंकर आहेत, कारण ते एकाच जन्मात तीर्थंकर, चक्रवर्ती (१२ चक्रवर्तींपैकी ५ वे) आणि कामदेव (२४ कामदेवांपैकी १२ वे) या तिन्ही पदव्यांनी विभूषित होते.
कुंथुनाथ
भगवान शांतिनाथांनंतर भगवान कुंथुनाथ हे वर्तमान अवसर्पिणी काळातील ६ वे चक्रवर्ती आणि १७ वे तीर्थंकर झाले.
अरहनाथ
भगवान अरहनाथ हे देखील एकाच जन्मात तीर्थंकर, चक्रवर्ती (७ वे) आणि कामदेव (१४ वे) या तिन्ही उच्च पदव्या धारण करणारे महापुरुष होते.
मल्लिनाथ
मल्लिनाथ हे एकोणिसावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा कुंभराज व माता प्रभादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे मिथिला नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
मुनिसुव्रतनाथ
विसावे तीर्थंकर भगवान मुनिसुव्रतनाथ हे जैन परंपरेतील अत्यंत विशेष तीर्थंकर मानले जातात. ते भगवान श्रीरामांचे समकालीन मानले जातात (रामायणाचा काळ त्यांच्याच तीर्थंकर काळात झाला).
नमिनाथ
नमिनाथ हे एकविसावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा विजय व माता वप्रादेवी होत्या. त्यांच्या ५ कल्याणकांपैकी ४ कल्याणक (गर्भ, जन्म, तप/दीक्षा आणि केवलज्ञान) हे मिथिला नगरीत झाले व ५ वे मोक्ष कल्याणक सम्मेद शिखरजी येथे झाले.
नेमिनाथ
नेमिनाथ, ज्यांना अरिष्टनेमी असेही म्हणतात, ते भगवान श्रीकृष्णांचे समकालीन आणि चुलत भाऊ (वासुदेव कुळातील) मानले जातात. राजुलकुमारीशी (राजीमती) विवाहाच्या वरातीत पशूंचा आक्रोश ऐकून त्यांनी वैराग्य घेतले आणि विवाह न करता दीक्षा घेतली, ही वैराग्य कथा संपूर्ण जगात अहिंसेचे सर्वोच्च उदाहरण म्हणून प्रसिद्ध आहे..
पार्श्वनाथ
पार्श्वनाथ हे तेविसावे तीर्थंकर असून त्यांचे पिता राजा अश्वसेन व माता वामादेवी होत्या. त्यांचा जन्म काशी (वाराणसी) नगरीत झाला. कमठ नावाच्या तापसाने यज्ञात जाळत असलेल्या लाकडातील सर्प-जोडप्याला त्यांनी वाचवले आणि नंतर त्याच कमठाने धरणेंद्र-पद्मावतीच्या रूपात त्यांच्या तपश्चर्येत विघ्न आणण्याचा प्रयत्न केला, ही कथा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. त्यांचे मोक्ष सम्मेदशिखर पर्वतावर झाले.