अहिंसा परमो धर्म

प्रश्नमंजुषा

कषाय (आवेग) म्हणजे अंतर्गत इच्छा ज्या आपल्याला दैनंदिन जीवनातील सर्व प्रकारच्या क्रियाकलापांमध्ये प्रवृत्त करतात.

प्र. जैन तत्त्वज्ञानानुसार कषाय म्हणजे काय आणि ते आत्म्यावर कसा परिणाम करतात?

समयसार हा कुन्दकुन्दाचार्यांनी रचलेला दिगम्बर जैन परंपरेतील आत्मज्ञानावरील अत्यंत महत्त्वपूर्ण आगमिक ग्रंथ आहे.

प्र. समयसार या ग्रंथात कुन्दकुन्दाचार्यांनी मुख्यतः कोणत्या विषयावर विवेचन केले आहे?

कुन्दकुन्दाचार्यांनी रचलेला हा ग्रंथ जैन तत्त्वज्ञानातील पाच अस्तिकायांचे — जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म व आकाश — सखोल विवेचन करतो.

प्र. कुन्दकुन्दाचार्यांच्या पञ्चास्तिकाय ग्रंथानुसार, खालीलपैकी कोणता अस्तिकाय 'अमूर्त' (रूप-रहित) असून जीवांच्या गतीला साहाय्यकारी आहे?

आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती यांनी रचलेला द्रव्यसंग्रह हा दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत महत्त्वपूर्ण सिद्धांतग्रंथ असून त्यात जैन तत्त्वमीमांसेचे सार गाथाबद्ध स्वरूपात मांडले आहे. या ग्रंथात मंगलाचरणापासून सुरुवात होऊन छह-द्रव्य अधिकारात जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश व काल या सहा द्रव्यांचे विवेचन केले आहे. सात-तत्त्व अधिकारात जीव, अजीव, आस्रव, बंध, संवर, निर्जरा व मोक्ष या सात तत्त्वांचे स्पष्टीकरण दिले असून मोक्ष-अधिकारात मुक्तीचे स्वरूप व मार्ग यांचे निरूपण आहे. हा ग्रंथ जैन दर्शनाच्या अभ्यासकांसाठी आणि साधकांसाठी एक अनिवार्य आगमिक संदर्भग्रंथ मानला जातो.

प्र. द्रव्यसंग्रहात नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती यांनी मुख्यतः कोणत्या विषयाचे निरूपण केले आहे?

तत्त्वार्थसूत्र हे आचार्य उमास्वामी रचित जैन दर्शनातील सात तत्त्वांचे संक्षिप्त व प्रमाणभूत सूत्रग्रंथ आहे.

प्र. तत्त्वार्थसूत्रामध्ये आचार्य उमास्वामींनी जैन दर्शनातील मूलभूत तत्त्वांचे वर्णन केले आहे. या ग्रंथात एकूण किती तत्त्वांचे विवेचन केले आहे?

समन्तभद्राचार्यांनी रचलेला हा ग्रंथ दिगंबर जैन श्रावकांच्या आचार-नियमांचे सम्यक् विवेचन करतो.

प्र. रत्नकरण्ड श्रावकाचार या ग्रंथात मुख्यतः कोणत्या विषयाचे विवेचन केले आहे?

नेमिचंद्र आचार्यांनी रचलेला जीवांचे स्वरूप, गुणस्थाने व कर्मसिद्धांत विशद करणारा दिगंबर जैन परंपरेतील महत्त्वपूर्ण ग्रंथ.

प्र. गोम्मटसार जीवकांडानुसार, चौदा गुणस्थानांपैकी कोणत्या गुणस्थानावर जीवाचे सर्व घातिया कर्म नष्ट होतात आणि त्याला केवलज्ञान प्राप्त होते?

रविषेणाचार्यांनी संस्कृतमध्ये रचलेले हे जैन रामायण असून यात भगवान पद्मनाभ (राम) यांचे जीवनचरित्र जैन दृष्टिकोनातून वर्णिले आहे.

प्र. पद्मपुराणात रविषेणाचार्यांनी रामाला कोणत्या नावाने संबोधले आहे आणि त्यांचे चरित्र कोणत्या दृष्टिकोनातून मांडले आहे?

'आलाप' म्हणजे कथन किंवा बोलण्याची पद्धत. जैन तत्त्वज्ञानातील गुंतागुंतीचे विषय समजून घेण्यासाठी आणि आगम ग्रंथांमधील वाक्यांचा (सिद्धान्तांचा) अचूक अर्थ लावण्यासाठी हा ग्रंथ मार्गदर्शक मानला जातो.

प्र. आलापपद्धति या ग्रंथात मुख्यतः कोणत्या विषयांचे विवेचन केले आहे?

दिगंबर जैन परंपरेत तीर्थंकर आणि गणधरांनंतर ज्या आचार्यांना सर्वात उच्च आणि पूजनीय स्थान दिले जाते, ते म्हणजे श्रीमद् आचार्य कुन्दकुन्दाचार्य स्वामी. जैन धर्मातील अध्यात्म, दर्शन आणि सिद्धांतांचा पाया भक्कम करण्याचे आणि त्याला ग्रंथरूपात जतन करण्याचे ऐतिहासिक कार्य त्यांनी केले आहे.

प्र. कुन्दकुन्दाचार्यांच्या 'समयसार' या ग्रंथाचा मुख्य विषय कोणता आहे?

आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती हे दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत महान आणि प्रभावशाली तत्त्वज्ञ, गणितज्ञ आणि महान ग्रंथकार मानले जातात. इ.स.च्या १० व्या शतकात होऊन गेलेल्या या आचार्यांनी जैन न्याय, करुणा आणि कर्म सिद्धांतावर अतिशय सखोल साहित्य निर्माण केले. त्यांच्या अगाध ज्ञानामुळे आणि जैन सिद्धांतांवरील प्रभुत्वामुळे त्यांना ही सर्वोच्च पदवी देण्यात आली.

प्र. नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती यांनी रचलेल्या 'गोम्मटसार' या ग्रंथात मुख्यतः कोणत्या विषयाचे विवेचन केले आहे?

दिगंबर जैन संप्रदायात आचार्य कुंदकुंदाचार्यांचे पट्टशिष्य आणि महान ग्रंथकार म्हणून आचार्य उमास्वामी स्वामी यांना अत्यंत आदरणीय स्थान आहे. त्यांनी लिहिलेला 'तत्त्वार्थ सूत्र' (ज्याला 'मोक्षशास्त्र' देखील म्हणतात) हा जैन धर्माचा सर्वात प्रामाणिक, मूलभूत आणि सर्वमान्य ग्रंथ मानला जातो.

प्र. जैन तत्त्वज्ञानातील 'तत्त्वार्थसूत्र' हा ग्रंथ कोणत्या आचार्यांनी रचला, जो आजही जैन दर्शनाचा सर्वमान्य प्रमाणभूत आधारग्रंथ मानला जातो?

अयोध्या ही पाच तीर्थंकरांची - ऋषभदेव, अजितनाथ, अभिनंदननाथ, सुमतिनाथ व अनंतनाथ - जन्मभूमी व दीक्षाभूमी असून जैन परंपरेतील सर्वाधिक कल्याणक असलेले एकमेव नगर आहे.

प्र. अयोध्या (उत्तर प्रदेश) ही कोणत्या तीर्थंकरांची जन्मभूमी आहे?

कौशांबी ही सहावे तीर्थंकर पद्मप्रभू यांची गर्भ, जन्म, दीक्षा व केवलज्ञान या चार कल्याणकांची भूमी आहे; येथेच भगवान महावीरांनी दीक्षेनंतर साडेपाच महिन्यांच्या कठोर अभिग्रहानंतर चंदनबालेच्या हस्ते पहिला आहार घेतला.

प्र. कौशांबी हे तीर्थक्षेत्र जैन परंपरेत विशेषतः कोणत्या दोन महत्त्वाच्या घटनांसाठी ओळखले जाते?

काकंदी ही नववे तीर्थंकर सुविधिनाथ (पुष्पदंत) यांची गर्भ, जन्म, दीक्षा व केवलज्ञान या चारही कल्याणकांची भूमी आहे - अशा मोजक्या तीर्थस्थळांपैकी एक.

काकंदी (बिहार)
प्र. काकंदी (बिहार) हे तीर्थक्षेत्र कोणत्या तीर्थंकरांच्या जन्मभूमीमुळे प्रसिद्ध आहे?

चम्पापूर ही १२ वे जैन तीर्थंकर भगवान वासुपूज्य स्वामी यांची पंचकल्याणक भूमी आहे. त्यांच्या गर्भ, जन्म, तप, ज्ञान आणि मोक्ष या पाचही कल्याणक घटना याच पवित्र भूमीत झाल्या आहेत.

चंपापुरी (बिहार)
प्र. चंपापुरी क्षेत्र जैन परंपरेत विशेष का मानले जाते?

श्री सम्मेद शिखरजी (पारसनाथ पर्वत, झारखंड) हे जैन धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि सर्वोच्च सिद्धक्षेत्र मानले जाते. २४ पैकी २० जैन तीर्थंकरांना आणि अनंत मुनींना याच भूमीवरून मोक्षप्राप्ती झाली.

श्री सम्मेद शिखरजी (झारखंड)
प्र. सम्मेद शिखरजी हे जैन परंपरेतील सर्वात पवित्र सिद्धक्षेत्र का मानले जाते?

गिरनार (ऊर्जयंत पर्वत) हे जैन धर्मातील अत्यंत पवित्र सिद्धक्षेत्र मानले जाते. २२ वे तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ स्वामी यांनी याच पर्वतावर दीक्षा ग्रहण केली, तपश्चर्या केली, केवलज्ञान प्राप्त केले आणि येथूनच मोक्ष (निर्वाण) मिळवला.

गिरनार (गुजरात)
प्र. गिरनार पर्वत (गुजरात) हे कोणत्या तीर्थंकरांचे निर्वाणक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे?

पावापूर (पावापुरी) हे दिगंबर आणि श्वेतांबर जैन परंपरेतील अत्यंत पवित्र व प्रमुख निर्वाण सिद्धक्षेत्र आहे. हे स्थान बिहार राज्यातील नालंदा जिल्ह्यात राजगीर आणि बिहार शरीफ जवळ स्थित आहे.

पावापुरी (बिहार)
प्र. पावापुरी (बिहार) हे तीर्थक्षेत्र जैन धर्मात विशेषतः कोणत्या कारणासाठी पवित्र मानले जाते?

कारकल येथील गोमटगिरी टेकडीवर संतार राजवंशाचे राजा वीर पांड्य भैररस वोडेयार यांनी इ.स. १४३२ मध्ये उभारलेली बाहुबली भगवानांची ४२ फूट उंच एकाश्म मूर्ती आहे — श्रवणबेळगोळनंतर जगातील दुसरी सर्वात उंच बाहुबली मूर्ती.

कारकल (कर्नाटक)
प्र. कारकळ (कर्नाटक) येथील गोमटगिरी टेकडीवरील बाहुबलींची एकाश्म मूर्ती किती फूट उंच आहे?

वेणूर येथील बाहुबली भगवानांची ३५ फूट उंच एकाश्म मूर्ती अजिला राजवंशाचे राजा वीर तिम्मराज यांनी इ.स. १६०४ मध्ये उभारली; उत्तर व दक्षिण भट्टारकांमधील स्पर्धेतून साकारलेली ही जगातील तिसरी बाहुबली मूर्ती मानली जाते.

वेणूर (कर्नाटक)
प्र. वेणूर (कर्नाटक) येथील बाहुबली भगवानांच्या मूर्तीबद्दल कोणते विधान सत्य आहे?

कर्नाटकातील मूडबिद्री हे अठरा जैन बसदींसाठी 'दक्षिणेची जैन काशी' म्हणून ओळखले जाते; येथील जैन मठात श्रवणबेळगोळाहून हलवलेले प्राचीन धवला ग्रंथ जतन केलेले आहेत.

मूडबिद्री (कर्नाटक)
प्र. मूडबिद्री (कर्नाटक) येथील 'सहस्र स्तंभ बसदी' कशासाठी विशेष ओळखली जाते?

बेतवा नदीकाठी वसलेल्या देवगढ किल्ल्यात आठव्या-नवव्या शतकापासूनची ३१ प्राचीन जैन मंदिरे असून त्यांतील शांतिनाथ मंदिर (इ.स. ८६२ पूर्वीचे) हे सर्वात प्रसिद्ध आहे; हे स्थळ आठव्या ते सतराव्या शतकापर्यंत सलग जैन केंद्र राहिले.

देवगढ (उत्तर प्रदेश)
प्र. देवगढ (उत्तर प्रदेश) हे पुरातत्त्व स्थळ कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेले आहे?

मांगी-तुंगी हे महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील सटाणा (बागलाण) तालुक्यात वसलेले एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि पवित्र दिगंबर जैन सिद्धक्षेत्र आहे. हे स्थान दोन जुळ्या सह्याद्री शिखरांसाठी आणि तेथील विशाल आदिनाथ भगवानांच्या प्रतिमांसाठी ओळखले जाते.

मांगी-तुंगी (महाराष्ट्र)
प्र. मांगी-तुंगी या सिद्धक्षेत्राची भौगोलिक विशेषता कोणती आहे?

कोल्हापूरजवळील कुंभोज हे अठ्ठावीस फूट उंच बाहुबली मूर्ती यासाठी प्रसिद्ध असून इ.स. ११५६ पासून जैन यात्रास्थळ म्हणून ओळखले जाते.

कुंभोज बाहुबली (महाराष्ट्र)
प्र. कुंभोज (महाराष्ट्र) येथील प्रसिद्ध दिगंबर जैन मंदिर कोणत्या तीर्थंकर किंवा महापुरुषाशी संबंधित आहे?

कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील नांदणी हे बाराशे वर्षांहून अधिक प्राचीन जैन परंपरा असलेले क्षेत्र असून येथील जैन मठात सेन गण, पुष्कर गच्छाचे भट्टारक जिनसेन स्वामी विराजमान आहेत; पार्श्वनाथ भगवानांच्या मूर्तीचे विशेष महत्त्व आहे.

नांदणी (महाराष्ट्र)
प्र. नांदणी (महाराष्ट्र) येथील प्राचीन दिगंबर जैन मंदिर कोणत्या तीर्थंकरांना समर्पित आहे?

विसावे तीर्थंकर भगवान मुनिसुव्रतनाथ हे जैन परंपरेतील अत्यंत विशेष तीर्थंकर मानले जातात. ते भगवान श्रीरामांचे समकालीन मानले जातात (रामायणाचा काळ त्यांच्याच तीर्थंकर काळात झाला).

प्र. मुनिसुव्रतनाथ हे कोणत्या क्रमांकाचे तीर्थंकर होते आणि त्यांचे जन्मस्थान कोणते होते?

नेमिनाथ, ज्यांना अरिष्टनेमी असेही म्हणतात, ते भगवान श्रीकृष्णांचे समकालीन आणि चुलत भाऊ (वासुदेव कुळातील) मानले जातात. राजुलकुमारीशी (राजीमती) विवाहाच्या वरातीत पशूंचा आक्रोश ऐकून त्यांनी वैराग्य घेतले आणि विवाह न करता दीक्षा घेतली, ही वैराग्य कथा संपूर्ण जगात अहिंसेचे सर्वोच्च उदाहरण म्हणून प्रसिद्ध आहे..

प्र. नेमिनाथांनी विवाह सोडून वैराग्य का स्वीकारले, असे जैन परंपरेत सांगितले जाते?

भरत चक्रवर्ती हे जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ)आणि राणी यशस्वती (किंवा नंदा) यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. ते या अवसर्पिणी (वर्तमान कालचक्र) काळातील सहा खंडांवर विजय मिळवणारे पहिले चक्रवर्ती सम्राट होते.

प्र. भरत चक्रवर्ती यांनी चक्रवर्ती पद प्राप्त केल्यानंतर त्यांची राजधानी कोणती होती?

आठवे बलभद्र, रामायणातील श्रीराम यांच्याशी संबंधित, वासुदेव लक्ष्मण यांचे ज्येष्ठ बंधू, अंती मोक्षप्राप्ती.

प्र. जैन परंपरेनुसार, पद्म (राम) बलभद्र यांच्याबद्दल खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे?

नववे व अंतिम वासुदेव, महाभारत कथेतील श्रीकृष्ण, प्रति-वासुदेव जरासंध यांचा वध केला, अरिष्टनेमी (नेमिनाथ) यांचे चुलत बंधू.

प्र. जैन परंपरेनुसार कृष्ण वासुदेव यांनी कोणत्या प्रति-वासुदेवाचा वध केला?

श्रीमज्जिनेन्द्रमभिवंद्य जगत्त्रयेशम्स्याद्वाद-नायक-मनंत-चतुष्टयार्हम् ॥श्रीमूलसंघ-सुदृशां सुकृतैकहेतुरजैनेन्द्र-यज्ञ-विधिरेष मयाऽभ्यधायि ॥१॥ अन्वयार्

प्र. स्वस्ति मंगल विधान या जिनवाणीमध्ये 'स्याद्वाद-नायक' असे कोणाचे वर्णन केले आहे?

सिद्ध अष्ट-गुणमय प्रगट, मुक्त-जीव-सोपान ज्ञान चरित जिंह बिन अफल, सम्यक् दर्श प्रधान ॥

प्र. सम्यग्दर्शनाशिवाय ज्ञान आणि चारित्र्य निष्फळ ठरतात, असे का मानले जाते?

पंच भेद जाके प्रकट, ज्ञेय-प्रकाशन-भान मोह-तपन हर चंद्रमा सोई सम्यक् ज्ञान ॥

प्र. सम्यग्ज्ञानाची उपमा चंद्रमाशी का केली जाते?

संवर म्हणजे आत्म्यामध्ये नवीन कर्मांचा प्रवाह किंवा आगमन थांबवणे. संवराच्या प्रक्रियेअंतर्गत, श्रावक/साधक मन, वचन आणि कायेच्या चंचल प्रवृत्तींवर नियंत्रण ठेवतो. हे मुख्यत्वे ५७ मार्गांद्वारे किंवा भेदांद्वारे साध्य केले जाते,

प्र. जैन तत्त्वज्ञानानुसार, संवराचा मुख्य उद्देश कोणता आहे?

सम्यक् दर्शनाचे भेद (प्रकार) वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून आणि आधारांवर वर्गीकृत केले गेले आहेत. आत्म्याची योग्यता, कर्मांचा उपशम/क्षय आणि बाह्य कारणे यांनुसार हे भेद ठरतात.

प्र. सम्यग्दर्शनाच्या भेदांचे वर्गीकरण कोणत्या आधारांवर केले जाते?

अंग' म्हणजे भाग किंवा अवयव. जसे शरीराचे सर्व अवयव सुदृढ असतील तरच शरीर पूर्ण मानले जाते, तसेच ही ८ अंगे असतील तरच सम्यक् दर्शन निर्दोष आणि परिपूर्ण मानले जाते.

प्र. सम्यग्दर्शनाचे ८ अंगे असणे का आवश्यक मानले जाते?

सम्यक् दर्शनाला पूर्णपणे निर्दोष ठेवण्यासाठी २५ दोषांपासून दूर राहणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. जर सम्यक् दर्शनात हे दोष निर्माण झाले, तर श्रद्धेची शुद्धता नष्ट होते.

प्र. सम्यग्दर्शनाचे २५ दोष टाळणे का आवश्यक मानले जाते?

कषाय सहित जीवांना साम्परायिक आश्रव होतो आणि कषाय रहित जीवांना ईर्यापथ आश्रव होतो.

प्र. एखाद्या जीवाला साम्परायिक आश्रव होण्यासाठी कोणती अट आवश्यक आहे?

कर्माचा काळ (उदय) येण्यापूर्वीच आत्मज्ञानाने आणि तपाच्या अग्नीने कर्मांना नष्ट करण्याच्या प्रक्रियेला अविपाक निर्जरा म्हणतात.

प्र. अविपाक भाव निर्जरेमध्ये कर्म आत्म्यापासून कसे निघून जाते?

कर्माची स्थिती (मुदत) पूर्ण झाल्यावर ते फळ देते आणि आपोआप नष्ट होण्याच्या प्रक्रियेला सविपाक निर्जरा म्हणतात. ही निर्जरा संसारातील सर्व जीवांना (अज्ञानी/मिथ्यादृष्टी जीवांनासुद्धा) निरंतर होत असते. याने मोक्ष मिळत नाही, कारण कर्म गळताना जीव नवीन कर्मे बांधत राहतो.

प्र. एक साधक दीर्घ उपवास, कायक्लेश आणि ध्यानाद्वारे आपल्या कर्मांचा त्यांच्या नैसर्गिक परिपक्वता काळाआधीच नाश करतो — या प्रक्रियेला जैन तत्त्वज्ञानात काय म्हणतात?

आत्म्यासोबत बांधल्या जाणाऱ्या कर्म-पुद्गलांच्या (कर्म कणांच्या) मूळ स्वभावाला किंवा गुणधर्माला 'कर्म प्रकृती' म्हणतात. कर्मांच्या एकूण ८ मूळ प्रकृती (मूल प्रकृती) आणि त्यांच्या १४८ उत्तर प्रकृती (उप-प्रकार) आहेत.

प्र. जैन कर्म सिद्धांतानुसार, वेदनीय कर्माला अघातिया असूनही घातिया कर्मांच्या क्रमात मोहनीय कर्माच्या आधी का स्थान दिले जाते?

आत्मा संसारात कसा अडकतो आणि कर्मांपासून मुक्त होऊन मोक्ष कसा प्राप्त करतो, ही संपूर्ण प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी जैन तत्त्वज्ञानातील आस्रव, बंध, संवर, निर्जरा आणि मोक्ष या ५ तत्त्वांचा (जीव आणि अजीव मिळून एकूण ७ तत्त्वे) क्रम समजून घ्यावा लागतो.

प्र. जैन तत्त्वज्ञानानुसार आत्म्याच्या मोक्षप्राप्तीच्या प्रक्रियेत 'संवर' या तत्त्वाची भूमिका काय आहे?

"उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्" — जगात कोणतीही वस्तू स्थिरही असते आणि सतत बदलणारीही असते. या सत्याला समजून घेणे म्हणजेच अनेकांतवाद.

अनेकांतवाद
प्र. एका मातीच्या घड्याचा विचार करा — तो घडवला जातो, वापरात असतो, आणि एक दिवस फुटतो. जैन तत्त्वज्ञानानुसार या तिन्ही अवस्था कोणत्या मूलभूत सत्याचे उदाहरण आहेत?

स्याद्वाद' हा जैन न्यायातील भाषिक आणि अभिव्यक्तीचा सर्वात प्रगत सिद्धांत आहे.जेव्हा अनेकांतवादाद्वारे आपण हे मानतो की वस्तू बहुआयामी (अनंतगुणी) आहे, तेव्हा त्या वस्तूबद्दल बोलताना आपल्या वचनात किंवा वक्तव्यात कोणतीही त्रुटी, एकांगीपणा किंवा अहंकार राहू नये, यासाठी 'स्याद्वाद' या भाषिक नियमावलीचा वापर केला जातो.

प्र. स्याद्वादाचा मुख्य उद्देश कोणता आहे?

कोणत्याही वस्तूचे किंवा सत्याचे पूर्ण स्वरूप एकाच दृष्टीकोनातून न सांगता, ७ वेगवेगळ्या दृष्टीकोनांतून (नयांतून) समजून घेण्याच्या पद्धतीला 'सप्तभंगी नय' म्हणतात.

प्र. सप्तभंगी नयाचा मुख्य उद्देश कोणता आहे?

जैन न्यायामध्ये 'नयवाद' हा सत्याचे किंवा वस्तूच्या स्वरूपाचे सूक्ष्म आणि एकांगी विश्लेषण करण्याचे एक प्रमुख साधन मानले जाते. आचार्य उमास्वामी यांनी 'तत्त्वार्थ सूत्रात' सांगितले आहे की, प्रमाणाने (सर्व बाजूंनी) समजलेल्या वस्तूच्या एका विशिष्ट अंशाला किंवा दृष्टिकोनाला जाणणे म्हणजे 'नय' होय.

'नयवाद' - अनेकांतवादाचा विश्लेषणात्मक मार्ग
प्र. एका व्यापारी व्यक्तीबद्दल कोणीतरी म्हणतो, 'तो खूप कंजूष आहे' — कारण त्याने कधीही दान दिले नाही. परंतु त्याच्या कुटुंबाला माहीत आहे की तो घरात अत्यंत उदार आहे. जैन 'नयवाद'ानुसार 'तो कंजूष आहे' हे विधान कसे समजावे?

स्वामि कार्तिकेय हे दिगंबर जैन परंपरेतील आचार्य असून 'कार्तिकेयानुप्रेक्षा' या प्रसिद्ध ग्रंथाचे रचयिते आहेत.

प्र. दिगंबर जैन परंपरेतील 'कार्तिकेयानुप्रेक्षा' हा ग्रंथ कोणत्या विषयावर आधारित आहे?

ऊँ जय महावीर प्रभो, स्वामी जय महावीर प्रभो कुण्डलपुर अवतारी, त्रिशलानन्द विभो ॥ सिद्धारथ घर जन्मे, वैभव था भारी बाल ब्रह्मचारी व्रत पाल्यौ तपधारी ॥१||

प्र. भगवान महावीर यांनी बालपणापासूनच कोणते व्रत पाळले होते, असे या आरतीत म्हटले आहे?

यह विधि मंगल आरती कीजै, पंच परम पद भज सुख लीजै । पहेली आरती श्री जिनराजा, भवदधि पार उतार जिहाजा ॥१॥दूजी आरती सिद्धन केरी, सुमरत करत म

प्र. पंच परमेष्ठी आरतीमध्ये 'पहेली आरती' कोणाला अर्पण केली जाते?

श्री बाहुबली की आरती, उतारो मिल के उतारो मिल के, छवि निहारो मिल के ॥ ऋषभदेव पितु मात सुनंदा, भ्रात भरत दो सूरज-चन्दा प्रेम की वर्षा दिन-रैन करते थे चारों के चारों मिल के ॥१॥

प्र. भगवान बाहुबलींच्या आरतीमध्ये त्यांचे पिता कोण असल्याचे सांगितले आहे?

विसट्ट कंदोट्ट दलाणुयारं, सुलोयणं चंद समाण तुण्डं घोणाजियं चम्पय पुप्फसोहं, तं गोम्मटेसं पणमामि णिच्चं ॥१॥ अच्छाय-सच्छं जलकंत गंडं, आबाहु दोलंत सुकण्ण पासं गइंद-सुण्डुज्जल बाहुदण्डं, तं गोम्मटेसं पणमामि णिच्चं ॥२॥

प्र. श्री गोम्टेश्वर स्तुतिमध्ये बाहूंची तुलना कशाशी केली आहे?

नरेन्द्रं फणीन्द्रं सुरेन्द्रं अधीसं, शतेन्द्रं सु पूजैं भजैं नाय शीशं मुनीन्द्रं गणेन्द्रं नमों जोड़ि हाथं नमो देवदेवं सदा पार्श्वनाथं ॥१॥ गजेन्द्रं मृगेन्द्रं गह्यो तू छुड़ावै, महा आगतैं नागतैं तू बचावै महावीरतैं युद्ध में तू जितावै, महारोगतैं बंधतैं तू छुड़ावै ॥२॥

प्र. पार्श्वनाथ स्तोत्रात 'नरेन्द्रं फणीन्द्रं सुरेन्द्रं अधीसं' या ओळीत पार्श्वनाथांचे कोणते वैशिष्ट्य दर्शवले आहे?

यदीये चैतन्ये मुकुर इव भावाश्चिदचित: । समं भान्ति ध्रौव्य-व्ययजनि-लसंतोऽन्तरहिता: ॥ जगत्साक्षी मार्ग-प्रकटनपरो भानुरिव यो । महावीर-स्वामी नयन-पथ-गामी भवतु मे ॥१॥

प्र. महावीराष्टक स्तोत्रातील पहिल्या श्लोकात महावीर स्वामींची तुलना कशाशी केली आहे?

छहढाला हा जैन धर्मातील अत्यंत लोकप्रिय, सोपा आणि मूलभूत सिद्धांत सांगणारा एक महान ग्रंथ आहे. अवघ्या ६ ढालांमध्ये (अध्यायांमध्ये) संपूर्ण जैन धर्माचे तत्त्वज्ञान, अध्यात्म आणि मोक्षमार्ग अतिशय सोप्या भाषेत मांडल्यामुळे या ग्रंथाला 'जैन धर्माची प्राथमिक शाळा' किंवा 'लघु तत्वार्थ सूत्र' असेही म्हटले जाते.

प्र. छहढाला या ग्रंथाला 'जैन धर्माची प्राथमिक शाळा' असे का म्हटले जाते?
🏠मुख्य पान📿जिनवाणी⛰️तीर्थक्षेत्र📖आगम🧘तत्त्वज्ञान